Người hướng dẫn nghề nghiệp trong giai đoạn đầu: tìm ai và hỏi gì

Trong sáu năm đầu ở một vị trí học thuật có rất nhiều quyết định mà không tài liệu nào mô tả: nhận việc nào và từ chối việc nào, gửi bài ở đâu, xây nhóm thế nào, chuẩn bị hồ sơ ra sao.

Người đã đi qua giai đoạn đó là nguồn thông tin duy nhất cho phần lớn các câu hỏi này, và việc tìm họ là chuyện phải chủ động.

Vì sao cần nhiều người, không phải một

Hình dung thông thường là có một người thầy dẫn dắt cả sự nghiệp. Trong thực tế, cách hiệu quả hơn là có vài người cho vài việc khác nhau:

Người trong cùng lĩnh vực hẹp — cho các câu hỏi về chuyên môn, về tạp chí, về hướng nghiên cứu.

Người trong cùng cơ sở nhưng khác bộ môn — cho các câu hỏi về cách vận hành của chính nơi này, vốn không có trong văn bản nào.

Người ở nơi khác — cho góc nhìn từ bên ngoài, và cho các câu hỏi khó hỏi người trong nhà.

Người đi trước một hai bước — vừa qua giai đoạn bạn đang ở, nhớ rõ chi tiết, và dễ tiếp cận hơn người rất cao niên.

Người cùng lứa — không phải cố vấn nhưng là nguồn thông tin và hỗ trợ lẫn nhau tốt nhất.

Tìm ở đâu

Năm nơi:

Trong bộ môn. Quan sát xem ai sẵn sàng dành thời gian cho người trẻ — thường có một hai người như vậy ở mọi đơn vị.

Hội nghị chuyên ngành. Người bạn đã đọc bài của họ và thấy hướng gần với mình.

Người hướng dẫn cũ — vẫn là nguồn tốt, nhưng họ không biết bối cảnh ở nơi bạn đang làm.

Các chương trình cố vấn chính thức nếu cơ sở có.

Qua giới thiệu. Nhờ một người bạn tin giới thiệu là cách hiệu quả nhất và ít ngại nhất.

Cách tiếp cận

Bốn nguyên tắc, và nguyên tắc đầu quan trọng nhất:

Đừng hỏi "anh chị làm cố vấn cho em được không". Câu này đặt người kia trước một cam kết không rõ phạm vi, và phần lớn sẽ ngần ngại.

Thay vào đó: hỏi một câu cụ thể. "Em đang cân nhắc giữa hai hướng cho đề tài tới, anh chị cho em xin ba mươi phút được không" — đây là lời mời dễ nhận, và quan hệ cố vấn hình thành dần qua các cuộc như vậy.

Chuẩn bị trước. Đến với câu hỏi rõ ràng, không đến để nói chuyện chung chung.

Tôn trọng thời gian. Xin ba mươi phút thì dùng ba mươi phút.

Báo lại kết quả. Sau khi làm theo lời khuyên, nhắn cho họ biết chuyện gì đã xảy ra. Việc này nhỏ và nó là thứ làm người ta muốn tiếp tục giúp.

Hỏi gì

Sáu nhóm câu hỏi, và chúng khác với câu hỏi chuyên môn:

Về phân bổ thời gian. "Trong ba năm đầu anh chị dành bao nhiêu cho nghiên cứu, giảng dạy, việc chung — và nhìn lại thì nên khác đi thế nào?"

Về những việc nên từ chối. "Việc gì em nên nhận, việc gì nên từ chối trong giai đoạn này?"

Về cách vận hành thật của nơi này. Quyết định thật được đưa ra ở đâu, ai cần trao đổi trước khi đề xuất gì.

Về những sai lầm. "Nếu quay lại thời điểm của em, anh chị sẽ làm khác điều gì?" Đây là câu cho câu trả lời có giá trị nhất và ít ai hỏi.

Về hồ sơ. Chuẩn bị từ khi nào, minh chứng nào cần tích luỹ dần.

Về một quyết định cụ thể bạn đang cân nhắc.

Bốn điều nên tránh

Chỉ liên hệ khi cần việc. Quan hệ chỉ gồm các lần nhờ vả thì không bền.

Hỏi những gì tự tìm được. Thời gian của họ nên dành cho thứ không có trong tài liệu.

Xin lời khuyên rồi không làm gì, nhiều lần. Người ta sẽ dừng đầu tư thời gian.

Chỉ dựa vào một người. Ngoài việc thông tin bị hạn chế ở một góc nhìn, nó còn tạo phụ thuộc — và nếu quan hệ đó trục trặc thì bạn mất luôn nguồn hỗ trợ.

Khi lời khuyên mâu thuẫn nhau

Điều này sẽ xảy ra và nó không phải vấn đề. Ba cách xử lý:

Hỏi về bối cảnh đằng sau lời khuyên. Lời khuyên phù hợp với hoàn cảnh của người đưa ra nó — ngành khác, thời kỳ khác, cơ sở khác.

Xem lời khuyên nào phù hợp với mục tiêu của chính mình, không phải mục tiêu của họ.

Quyết định là của bạn. Cố vấn cho thông tin và góc nhìn; họ không chịu hậu quả của quyết định.

Duy trì

Ba việc, và chúng không tốn nhiều:

Cập nhật vài tháng một lần — một thư ngắn về việc đang làm.

Gặp ở hội nghị khi có dịp.

Giúp lại khi có thể. Giới thiệu một người, chia sẻ một cơ hội, nhận lời phản biện cho họ. Quan hệ cố vấn bền là quan hệ hai chiều, kể cả khi hai bên ở hai mức kinh nghiệm rất khác nhau.

Và làm cố vấn cho người sau

Khi đã qua giai đoạn đầu, việc làm cố vấn cho người trẻ hơn có hai giá trị: nó là cách trả lại, và nó làm chính mình nhìn rõ hơn con đường đã đi.

Bốn việc đơn giản: trả lời thư của người trẻ, dành ba mươi phút khi được hỏi, giới thiệu họ với người khác, và nói thật về những gì mình đã làm sai.