Bị từ chối biên chế: năm cuối hợp đồng và các đường đi tiếp

Ở hệ thống có biên chế kiểu Mỹ, một tỷ lệ không nhỏ người đi hết lộ trình nhận về kết quả không như mong đợi. Con số khác nhau nhiều theo trường và ngành, và phần lớn không được công bố. Điều chung là gần như ai rơi vào tình huống này cũng thấy mình hoàn toàn không chuẩn bị gì cho nó, vì suốt sáu năm, mọi lời khuyên đều nói về cách đạt chứ không ai nói nếu không đạt thì làm gì.

Bài này nói về khoảng thời gian sau quyết định đó, thường là một năm hợp đồng cuối, và những việc làm trong năm ấy quyết định phần lớn chặng tiếp theo.

Năm hợp đồng cuối là gì

Nhiều trường, theo khuyến nghị lâu đời của các hội nghề nghiệp giảng viên ở Mỹ, cho người bị từ chối thêm một năm hợp đồng sau quyết định (thường gọi terminal year). Trong năm đó, người giảng viên vẫn hưởng lương, vẫn dạy, vẫn có văn phòng và quyền dùng phòng thí nghiệm, nhưng biết chắc hợp đồng sẽ không được gia hạn.

Những điều cần xác định ngay trong tuần đầu, bằng văn bản với khoa hoặc phòng nhân sự:

• Ngày kết thúc hợp đồng chính xác, và các quyền lợi như bảo hiểm, quỹ hưu kéo dài đến khi nào.
• Kinh phí đề tài đang đứng tên: có chuyển đi được không, ai quản lý sau ngày nghỉ.
• Phòng thí nghiệm, thiết bị mua bằng kinh phí đề tài: thuộc trường hay đi theo đề tài.
• Nhiệm vụ giảng dạy trong năm cuối: có được giảm để tìm việc hay không. Một số trường cho, nhưng phải hỏi.

Đọc lý do trước khi quyết định có khiếu nại

Quyết định từ chối đi qua nhiều cấp: hội đồng khoa, trưởng khoa, hội đồng cấp trường, hiệu trưởng hoặc phó hiệu trưởng phụ trách học thuật. Người trong cuộc có quyền được biết lý do ở mức nào thì tuỳ quy chế, nhưng thường có ít nhất một văn bản tóm tắt.

Đọc văn bản đó để phân biệt hai loại lý do:

• Lý do về chất lượng hồ sơ: công bố chưa đủ, chưa thấy hướng độc lập với người hướng dẫn cũ, kinh phí chưa ổn định, giảng dạy yếu. Đây là đánh giá chuyên môn; quy trình khiếu nại gần như không bao giờ xét lại.
• Lý do về quy trình: tiêu chí được áp không khớp với văn bản trong thư bổ nhiệm, hồ sơ thiếu thư đánh giá bắt buộc, một thành viên hội đồng có xung đột lợi ích không khai, kết quả xét giữa kỳ tích cực nhưng không ai báo vấn đề mới phát sinh, hoặc có dấu hiệu phân biệt đối xử.

Khiếu nại có ý nghĩa khi có lý do loại thứ hai và có tài liệu chứng minh. Nên nói chuyện với văn phòng hỗ trợ giảng viên (ombudsperson) hoặc đại diện công đoàn nếu trường có, và nếu tình huống nghiêm trọng thì với luật sư chuyên về lao động. Cũng cần tính đến cái giá: một vụ khiếu nại kéo dài chiếm phần lớn sức lực của năm cuối, đúng lúc cần dồn cho việc tìm vị trí mới.

Bảo vệ những người phụ thuộc vào mình

Nghiên cứu sinh, nghiên cứu viên sau tiến sĩ, kỹ thuật viên trong nhóm là những người chịu ảnh hưởng mà không có tiếng nói. Họ cần được biết sớm, từ chính người dẫn dắt, kèm một phương án.

1. Nghiên cứu sinh sắp bảo vệ (trong vòng một năm): ưu tiên giúp họ bảo vệ trước khi bạn rời đi. Thoả thuận với khoa để bạn tiếp tục là người hướng dẫn chính kể cả khi đã chuyển trường.
2. Nghiên cứu sinh giữa chừng: tìm một đồng nghiệp ở lại nhận đồng hướng dẫn ngay từ bây giờ, không đợi tới tháng cuối. Bàn với họ phương án đi theo bạn nếu nơi mới cho phép chuyển.
3. Người làm hợp đồng bằng kinh phí đề tài: tính chính xác kinh phí còn đủ trả lương đến khi nào, báo cho họ sớm để họ có thời gian tìm việc.

Cách bạn xử lý giai đoạn này sẽ được nhắc lại trong giới chuyên môn lâu hơn chính quyết định từ chối.

Tìm vị trí mới: thị trường thật sự trông thế nào

Người bị từ chối ở một trường nghiên cứu lớn thường vẫn có hồ sơ mạnh hơn phần lớn ứng viên mới ra trường. Các đường phổ biến:

• Vị trí cùng bậc ở trường khác, có khi với đồng hồ biên chế được tính lại ngắn hơn. Những trường có trọng tâm khác — cân bằng hơn giữa giảng dạy và nghiên cứu — thường đánh giá cao người đã có sáu năm kinh nghiệm.
• Vị trí associate có biên chế ở trường khác nếu hồ sơ đã gần ngưỡng. Không hiếm người được nhận vào bậc cao hơn ở nơi mới chỉ một hai năm sau.
• Vị trí nghiên cứu chuyên trách ở viện, phòng thí nghiệm quốc gia, bệnh viện.
• Vị trí ở nước khác, kể cả về nước. Người Việt có hồ sơ quốc tế có thể là ứng viên rất được chào đón ở các trường trong nước đang đẩy mạnh nghiên cứu.
• Khu vực ngoài trường: doanh nghiệp công nghệ, dược, tư vấn chính sách, tổ chức quốc tế.

Mùa tuyển dụng học thuật ở Mỹ chạy theo năm học, thông báo dày nhất từ cuối hè tới đầu đông. Quyết định biên chế thường có vào mùa xuân, nên một năm hợp đồng cuối thường vừa đủ cho một vòng ứng tuyển đầy đủ — với điều kiện bắt đầu chuẩn bị ngay.

Kể lại câu chuyện khi phỏng vấn

Hội đồng tuyển dụng ở nơi mới gần như chắc chắn sẽ biết, vì họ đọc lý lịch và có thể gọi cho đồng nghiệp ở trường cũ. Đừng giấu. Chuẩn bị một đoạn trả lời ngắn — ba, bốn câu — cho câu hỏi về chuyện này:

• Nói sự việc ngắn gọn, không dùng từ ngữ mang cảm xúc.
• Nếu có lý do khách quan nói được (khoa chuyển hướng, kinh phí ngành sụt giảm), nói một câu, không biện hộ dài.
• Nói điều bạn đã điều chỉnh hoặc đang làm khác đi.
• Chuyển sang kế hoạch nghiên cứu cho năm năm tới.

Điều cần tránh nhất là nói xấu trường cũ hay người trong hội đồng. Kể cả khi bạn có lý, người nghe chỉ thấy một đồng nghiệp tương lai hay đổ lỗi.

Thư giới thiệu

Ba người viết thư cho vòng ứng tuyển này cần được chọn kỹ hơn bình thường. Ít nhất một người nên ở chính trường cũ, có vị trí, và sẵn lòng viết tích cực. Thư đó trả lời câu hỏi mà mọi hội đồng đều đặt ra trong đầu. Hỏi thẳng người viết: anh chị có viết được một thư mạnh không? Nếu họ ngập ngừng, tìm người khác.

Những việc hành chính phải xong trước ngày rời

Người ta hay để phần này tới mấy tuần cuối và rồi mất dữ liệu, mất quyền truy cập, mất cả những thứ tưởng là của mình. Lập một danh sách từ đầu năm cuối:

• Dữ liệu nghiên cứu: xác định theo quy chế của trường dữ liệu nào thuộc trường, dữ liệu nào bạn được mang theo bản sao. Dữ liệu có thông tin cá nhân của người tham gia nghiên cứu thường phải có phê duyệt của hội đồng đạo đức mới chuyển được.
• Email và tài khoản: hỏi tài khoản email của trường còn dùng được bao lâu sau ngày nghỉ. Đổi địa chỉ liên hệ trên các tạp chí, hệ thống nộp bài, hồ sơ định danh nhà nghiên cứu sang địa chỉ cá nhân hoặc địa chỉ nơi mới.
• Môn học đang dạy: bàn giao đề cương, ngân hàng câu hỏi, tài liệu cho người dạy tiếp. Đây cũng là cách để khoa nhớ về bạn tử tế.
• Sở hữu trí tuệ: sáng chế đang đăng ký, phần mềm viết trong thời gian làm việc. Quy chế thường trao quyền cho trường; cần thoả thuận nếu muốn tiếp tục phát triển.
• Thư từ, hồ sơ cá nhân: sao lưu thư bổ nhiệm, các kết quả đánh giá hằng năm, hồ sơ xét biên chế. Bạn sẽ cần chúng khi xin việc và khi trường mới tính thâm niên.

Nếu cân nhắc về Việt Nam

Với người Việt, về nước là một đường thật chứ không phải đường lùi. Nhiều trường trong nước đang tìm người đã có kinh nghiệm dẫn dắt nhóm và xin kinh phí ở nước ngoài. Có vài điều nên biết để không bị hụt:

• Vị trí và đãi ngộ ở trong nước rất khác nhau giữa các trường; hỏi rõ về kinh phí khởi đầu, phòng làm việc, quyền nhận nghiên cứu sinh, định mức giờ dạy.
• Kinh nghiệm ở bậc assistant hay associate không tự động chuyển thành chức danh phó giáo sư ở Việt Nam. Muốn có chức danh đó vẫn phải đi qua quy trình xét công nhận trong nước với tiêu chuẩn riêng về giờ giảng, hướng dẫn và công trình.
• Giữ quan hệ hợp tác với nhóm cũ. Một đồng tác giả ở nước ngoài và một hướng nghiên cứu đang chạy là thứ giúp năm đầu ở trong nước không bị trống.

Giữ nhịp nghiên cứu trong năm cuối

Người ta thường bỏ bê nghiên cứu trong năm này vì tâm lý và vì bận ứng tuyển. Đó lại là lúc một bài báo được chấp nhận hay một đề xuất kinh phí được duyệt có giá trị nhất, vì nó chứng minh với nơi mới rằng con đường của bạn không bị đứt. Chọn một hai việc gần về đích nhất và dồn sức cho chúng; những dự án mới bắt đầu thì để sau.

Cuối cùng, nên có ít nhất một người ngoài trường cũ để nói chuyện đều đặn trong năm này — một người hướng dẫn cũ, một đồng nghiệp tin cậy ở nơi khác. Năm hợp đồng cuối là một năm làm việc nặng, và không ai nên đi qua nó một mình.

Câu hỏi thường gặp