Trong quy trình xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư ở Việt Nam, hội đồng giáo sư cơ sở là cấp duy nhất ứng viên trực tiếp đứng trước người đánh giá và tự nói về mình. Thời gian thường ngắn — do hội đồng ấn định, nhiều nơi chỉ khoảng mười lăm, hai mươi phút cho phần trình bày, sau đó là phần hỏi. Ngắn, nhưng đây là lúc những người cầm phiếu kín hình thành ấn tượng cuối cùng trước khi bỏ phiếu.
Nhiều ứng viên dồn sức cho hồ sơ giấy suốt cả năm và chỉ chuẩn bị phần trình bày trong một buổi tối. Bài này dành cho phần bị xem nhẹ đó.
Hội đồng đã biết gì trước khi bạn mở miệng
Khi bước vào phòng, các thành viên thường đã có trong tay bản tóm tắt hồ sơ, kết quả tự tính điểm, có khi cả nhận xét của tổ thẩm định. Họ biết bạn có bao nhiêu bài, bao nhiêu học viên đã hướng dẫn, đề tài nào. Điều họ chưa biết, hoặc chưa chắc:
- Các công trình có nối thành một hướng hay chỉ là các bài rời rạc.
- Vai trò thật của bạn trong các bài nhiều tác giả.
- Bạn có làm được việc của bậc chức danh đang xin hay không — dẫn dắt nhóm, hướng dẫn nghiên cứu sinh, chủ trì đề tài.
- Bạn trả lời câu hỏi chuyên môn có vững không, và có thái độ thế nào khi bị chất vấn.
Phần trình bày tốt trả lời bốn điều này. Đọc lại hồ sơ thì không trả lời được điều nào.
Chọn ba ý, không phải mười
Với khoảng mười lăm phút, người nghe nhớ được ba ý. Một khung dùng được cho hầu hết ứng viên:
- Hướng nghiên cứu chính: một câu nói bạn nghiên cứu vấn đề gì và tại sao nó quan trọng, rồi hai ba công trình tiêu biểu cho thấy hướng đó phát triển thế nào qua thời gian.
- Năng lực dẫn dắt: học viên, nghiên cứu sinh đã hướng dẫn và họ làm gì sau đó; đề tài đã chủ trì và sản phẩm của đề tài; nhóm mà bạn đang xây.
- Kế hoạch tiếp theo: hai ba việc cụ thể cho những năm tới, gắn với vai trò của chức danh mới.
Phần giảng dạy thường đã thể hiện qua số giờ chuẩn trong hồ sơ. Chỉ nên nói nếu bạn có điều gì đặc biệt: biên soạn giáo trình, xây môn học mới, đổi mới cách dạy có kết quả rõ.
Sắp bài trình bày
| Phần | Thời lượng gợi ý | Nội dung |
|---|---|---|
| Mở đầu | 1 phút | Họ tên, đơn vị, ngành đăng ký, một câu về hướng nghiên cứu |
| Hướng nghiên cứu | 6–7 phút | Vấn đề, các giai đoạn, 3–4 công trình tiêu biểu |
| Đào tạo và dẫn dắt | 3–4 phút | Người đã hướng dẫn, đề tài, nhóm |
| Đối chiếu tiêu chuẩn | 2 phút | Một bảng gọn: tiêu chuẩn và mức đạt |
| Kế hoạch | 1–2 phút | Hai ba việc cụ thể |
Thời lượng thật phải theo quy định của hội đồng. Nếu chỉ có mười phút, cắt phần đối chiếu tiêu chuẩn còn một trang và bỏ phần mở đầu dài.
Trang chiếu
- Mỗi trang một ý, chữ đủ lớn để người ngồi cuối phòng đọc được. Phòng họp hội đồng cơ sở thường không lớn nhưng máy chiếu thì không phải lúc nào cũng tốt.
- Công trình tiêu biểu ghi đủ: tác giả (gạch chân hoặc in đậm tên mình), tên bài, tạp chí, năm. Người ngồi hội đồng sẽ để ý vị trí tác giả.
- Không đưa ảnh bìa tạp chí, logo, hình minh hoạ trang trí. Chúng chiếm chỗ và gây cảm giác phô trương.
- Có sẵn một hai trang dự phòng ở cuối cho câu hỏi dễ đoán: danh sách học viên chi tiết, bảng điểm công trình theo năm.
Kể hướng nghiên cứu sao cho người khác ngành hiểu
Hội đồng cơ sở thường có thành viên thuộc nhiều chuyên ngành gần nhau. Một ứng viên về vật liệu có thể trình bày trước người làm cơ học, người làm hoá. Nếu chỉ người cùng chuyên ngành hiểu được bạn đang nói gì, bạn đã mất phần lớn phòng.
Cách làm: bắt đầu bằng vấn đề thực tế hoặc câu hỏi khoa học mà ai trong ngành rộng cũng hiểu, sau đó mới đi vào cách bạn giải quyết. Ví dụ, thay vì mở đầu bằng tên một phương pháp tính toán, hãy mở đầu bằng hiện tượng nứt của một loại kết cấu mà ngành xây dựng đang gặp, rồi mới nói phương pháp của bạn giúp dự báo nó thế nào.
Với mỗi công trình tiêu biểu, nói một câu về đóng góp riêng của bài: nó làm được điều gì mà trước đó chưa làm được. Hội đồng không cần chi tiết phương pháp; họ cần thấy bạn biết công trình của mình đứng ở đâu.
Chuẩn bị cho phần hỏi
Phần hỏi thường quyết định phiếu hơn phần trình bày. Những câu hay gặp, nên chuẩn bị sẵn câu trả lời ngắn:
- Về vai trò: “Trong bài này, anh chị đóng góp phần nào?” — nhất là với bài có nhiều tác giả nước ngoài hoặc bài mà bạn không phải tác giả chính.
- Về tạp chí: “Tạp chí này có trong danh mục nào vào năm đăng?” — đặc biệt với những tạp chí từng bị đưa ra khỏi các cơ sở dữ liệu lớn.
- Về hướng nghiên cứu: “Các bài này liên quan với nhau thế nào?” nếu công bố trải ở nhiều chủ đề.
- Về học viên: “Nghiên cứu sinh của anh chị hiện làm gì? Có công bố chung không?”
- Về liêm chính: câu hỏi về trùng lặp nội dung giữa các bài, về việc tự trích dẫn.
Cách trả lời
Trả lời thẳng vào câu hỏi trong câu đầu tiên, giải thích sau. Nếu câu hỏi chỉ ra một điểm yếu có thật, thừa nhận nó và nói hồ sơ vẫn đáp ứng tiêu chuẩn thế nào, hoặc bạn đang khắc phục ra sao. Tranh luận gay gắt với một thành viên hội đồng, dù bạn đúng, gần như luôn làm mất phiếu — không chỉ của người đó.
Nếu không biết câu trả lời cho một câu hỏi chuyên môn, nói thẳng là không biết và nói bạn sẽ tìm hiểu cách nào. Bịa câu trả lời trước người cùng ngành là sai lầm khó sửa nhất.
Những lỗi làm mất phiếu
- Quá giờ. Chủ tịch hội đồng phải ngắt lời là một ấn tượng xấu ngay từ đầu.
- Tự đánh giá quá cao. Dùng những từ như “đột phá”, “hàng đầu” cho công trình của mình. Để số liệu và công trình tự nói.
- Đọc trang chiếu. Người nghe đọc nhanh hơn bạn nói; đọc lại khiến họ chán.
- Lảng tránh câu hỏi. Trả lời một câu khác dễ hơn câu được hỏi. Người hỏi luôn nhận ra.
- Nhắc đến quan hệ cá nhân với người trong hội đồng hay người có uy tín ngoài hội đồng như một cách tạo thế.
Khi hồ sơ có điểm yếu đã biết trước
Gần như hồ sơ nào cũng có một điểm mà ứng viên biết là sẽ bị hỏi: một khoảng thời gian ít công bố vì đi học hoặc làm quản lý, một nhóm bài trên tạp chí có uy tín thấp, một đề tài chậm nghiệm thu. Có hai cách xử lý, và chọn sai thì mất điểm.
- Nói trước trong bài trình bày khi điểm yếu dễ thấy và có lời giải thích khách quan, ngắn gọn. Ví dụ: một câu nói rằng giai đoạn ba năm làm trưởng phòng đào tạo khiến số bài giảm, kèm thông tin rằng sau giai đoạn đó bạn đã trở lại nhịp công bố như thế nào. Chủ động nói một câu giúp hội đồng không phải đào sâu.
- Để dành cho phần hỏi khi điểm yếu không nằm ở chỗ dễ thấy, hoặc khi giải thích dài sẽ làm lệch trọng tâm bài trình bày. Chuẩn bị sẵn câu trả lời ba câu và một trang dự phòng có số liệu.
Không nên dành nhiều hơn một trang chiếu cho điểm yếu. Bài trình bày mà một phần ba là giải thích khiến hội đồng nhớ đúng phần đó.
Sau buổi trình bày
Ngay khi ra khỏi phòng, ghi lại mọi câu hỏi đã được đặt ra, càng sát nguyên văn càng tốt, và ai hỏi. Dù kết quả thế nào, danh sách này có giá trị: nếu đạt, nó giúp bạn chuẩn bị cho các cấp xét tiếp theo, nơi những băn khoăn tương tự có thể được nêu lại trong nhận xét bằng văn bản; nếu không đạt, nó là thông tin rõ nhất về cách hội đồng nhìn hồ sơ của bạn.
Không nên đi hỏi dò từng thành viên về phiếu của họ. Một lời cảm ơn ngắn tới chủ tịch hội đồng và thư ký là đủ; phần còn lại để quy trình làm việc.
Tập dượt
Tập ít nhất hai lần với người thật, có bấm giờ. Lần một với đồng nghiệp cùng chuyên ngành để kiểm tra nội dung; lần hai với người khác chuyên ngành, đã từng ngồi hội đồng, và đề nghị họ hỏi những câu khó nhất họ nghĩ ra. Ghi lại các câu hỏi, viết câu trả lời ra giấy, rồi rút gọn mỗi câu trả lời còn ba câu.
Buổi sáng hôm trình bày, kiểm tra máy chiếu và tệp trên máy của hội đồng sớm, mang theo tệp dự phòng ở hai định dạng. Những sự cố kỹ thuật nhỏ không làm ai trượt, nhưng chúng ăn vào số phút ít ỏi mà bạn có.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đọc lại toàn bộ danh mục công trình khi trình bày không?
Không. Hội đồng đã có hồ sơ trong tay. Phần trình bày nên nêu hướng nghiên cứu và chọn vài công trình tiêu biểu để chứng minh, không đọc danh sách.
Bài trình bày nên có bao nhiêu trang chiếu?
Với thời lượng ngắn, khoảng mười trang là vừa, mỗi trang một ý. Nhiều hơn thì ứng viên sẽ phải lướt và hội đồng không nhớ được gì.
Bị hỏi về một bài báo trên tạp chí bị nghi ngờ thì trả lời sao?
Trả lời thẳng, nêu sự việc: thời điểm đăng, tạp chí khi đó có trong danh mục nào, vai trò của mình. Nếu bài không được tính, nói rõ hồ sơ vẫn đủ điểm không cần bài đó.
Có nên mang theo bản in tóm tắt cho hội đồng không?
Một trang tóm tắt hướng nghiên cứu và chỉ số chính là hữu ích nếu quy định của hội đồng cho phép. Hỏi thư ký hội đồng trước.
Nên tập trình bày với ai?
Với hai ba đồng nghiệp từng ngồi hội đồng, đề nghị họ hỏi những câu khó nhất. Tập trước người chỉ khen thì không giúp được gì.
