Khi viết lý lịch khoa học bằng tiếng Anh, gửi thư cho đối tác, hoặc điền hồ sơ quốc tế, có một câu hỏi nhỏ mà gây hệ quả thật: ghi chức danh của mình thế nào.
Dịch sai theo chiều nào cũng bất lợi — dịch cao hơn thì mất độ tin cậy khi bị phát hiện, dịch thấp hơn thì bị đánh giá dưới mức thực tế.
Vì sao không quy đổi trực tiếp được
Ba lý do, và hiểu chúng thì cách xử lý trở nên rõ:
Các hệ thống chia tầng khác nhau. Hệ Mỹ có ba bậc chính; hệ Anh có cách chia khác; nhiều nước châu Âu lục địa lại khác nữa. Không có ánh xạ một-một giữa chúng, kể cả giữa các nước phương Tây với nhau.
Có nơi chức danh gắn với vị trí việc làm, có nơi gắn với cá nhân. Ở nhiều nước, chức danh là một vị trí trong cơ sở — hết vị trí thì hết chức danh. Ở Việt Nam, học hàm được công nhận cho cá nhân và đi theo người đó.
Đây là khác biệt cơ bản nhất và nó là nguồn của phần lớn hiểu nhầm.
Tiêu chí xét khác nhau. Cùng một tên gọi ở hai nước có thể đòi những thứ rất khác nhau.
Nguyên tắc: mô tả, đừng quy đổi
Cách xử lý an toàn và đáng tin nhất: ghi cả vị trí công tác lẫn học hàm, và ghi rõ học hàm là của hệ thống Việt Nam.
Ví dụ cấu trúc dùng được trong lý lịch khoa học:
Chức vụ / vị trí công tác — ví dụ: giảng viên, trưởng bộ môn, nghiên cứu viên chính.
Học hàm — ghi kèm chú thích rằng đây là chức danh do hội đồng quốc gia công nhận, kèm năm được công nhận.
Cách này làm người đọc hiểu đúng hai thứ khác nhau, thay vì phải đoán từ một từ duy nhất.
Và nó tránh được tình huống khó xử: người đọc quen với hệ thống của họ sẽ suy ra các điều kiện của hệ đó, và nếu bạn không nói rõ thì họ suy sai mà không ai có lỗi.
Ba hiểu nhầm thường gặp
Hiểu nhầm về cơ chế. Người đọc ở nhiều nước mặc định chức danh do trường bổ nhiệm, nên không hình dung được một hệ thống công nhận ở cấp quốc gia. Một dòng chú thích ngắn giải quyết được.
Hiểu nhầm theo chiều ngược lại. Ở một số hệ thống, tên gọi tương ứng là bậc rất cao và hiếm; ở hệ khác thì phổ biến hơn. Việc bạn ghi một tên gọi mà không nói rõ bối cảnh có thể làm người đọc đặt bạn cao hơn hoặc thấp hơn thực tế — cả hai đều không có lợi khi sự thật lộ ra.
Nhầm giữa học vị và học hàm. Với người quen một hệ thống mà hai thứ này không tách rời, việc một người có học hàm mà cách gọi lại khác học vị là điều khó hiểu. Ghi cả hai là cách rõ nhất.
Trong các ngữ cảnh khác nhau
Trong bài báo khoa học. Phần lớn tạp chí chỉ cần tên và cơ quan — không cần chức danh. Đây là ngữ cảnh đơn giản nhất: ghi đúng tên cơ quan theo cách cơ quan yêu cầu là đủ.
Trong thư từ với đối tác. Ghi chức danh và vị trí trong chữ ký thư, ngắn gọn. Không cần giải thích trong thư đầu; nếu quan hệ phát triển thì nó tự rõ.
Trong hồ sơ ứng tuyển hoặc hồ sơ đề tài quốc tế. Đây là nơi cần rõ nhất, và là nơi nên có chú thích về hệ thống.
Khi được giới thiệu tại hội nghị. Gửi trước cho ban tổ chức một dòng giới thiệu bạn muốn dùng — nếu không, họ sẽ tự dịch và thường dịch không chính xác.
Với người chưa có học hàm
Đây là phần đáng nói vì nhiều người lúng túng.
Ở nhiều nước, một người làm nghiên cứu độc lập, dẫn dắt nhóm, hướng dẫn nghiên cứu sinh sẽ có một chức danh tương ứng. Ở Việt Nam, người ở cùng mức công việc đó có thể chưa có học hàm nào vì chu kỳ xét và tiêu chí khác.
Cách xử lý: mô tả công việc thay vì tìm một tên gọi. "Phụ trách nhóm nghiên cứu về X, hiện hướng dẫn ba nghiên cứu sinh" nói rõ hơn nhiều so với bất kỳ chức danh nào — và nó đúng.
Tương tự với vai trò trong đề tài: ghi rõ bạn là chủ nhiệm hay thành viên, và phụ trách nội dung nào.
Ba việc nên nhất quán
Một cách ghi duy nhất trên mọi tài liệu — lý lịch khoa học, trang cá nhân, hồ sơ trên các nền tảng. Ghi khác nhau ở các nơi làm người kiểm tra thấy không khớp.
Kèm năm cho các mốc — năm nhận học vị, năm được công nhận học hàm. Nó cho người đọc định vị được sự nghiệp của bạn.
Cập nhật khi có thay đổi — kể cả trên các hồ sơ ít dùng, vì chúng vẫn được người khác tra.
Một cách kiểm
Đưa phần đầu lý lịch khoa học bằng tiếng Anh của bạn cho một đồng nghiệp nước ngoài đọc, rồi hỏi họ hiểu bạn đang ở vị trí nào và làm gì.
Nếu câu trả lời của họ khớp với thực tế, cách ghi đang ổn. Nếu lệch — theo chiều nào cũng vậy — thì đó là thứ cần sửa, và sửa một lần thì dùng được cho nhiều năm.
Vì sao không quy đổi chức danh trực tiếp được?
Vì các hệ thống chia tầng khác nhau, có nơi chức danh gắn với vị trí việc làm còn có nơi gắn với cá nhân, và tiêu chí xét khác nhau.
Cách ghi an toàn nhất là gì?
Ghi cả vị trí công tác lẫn học hàm, nói rõ học hàm là do hội đồng quốc gia công nhận, kèm năm — mô tả thay vì quy đổi.
Người chưa có học hàm nên ghi thế nào?
Mô tả công việc thay vì tìm một tên gọi — phụ trách nhóm nghiên cứu về gì, hướng dẫn bao nhiêu nghiên cứu sinh.
Cách kiểm cách ghi của mình?
Đưa phần đầu lý lịch khoa học tiếng Anh cho một đồng nghiệp nước ngoài đọc rồi hỏi họ hiểu bạn đang ở vị trí nào.
