Cơ cấu chức danh và điều kiện bổ nhiệm ở các nước này do luật và quy định của từng bang, từng cơ quan quyết định, và đã thay đổi đáng kể trong hai thập niên qua. Nội dung dưới đây mô tả các nét chung; kiểm với nguồn chính thức khi cần độ chính xác.
Khi đọc hồ sơ của một đồng nghiệp châu Âu lục địa, các chức danh thường được quy đổi nhầm sang thang Anh hoặc Mỹ — và việc quy đổi đó bỏ mất những điểm quan trọng.
Mô hình Đức
Đặc điểm lớn nhất: giữa tiến sĩ và giáo sư có một khoảng dài, và vị trí ổn định gần như chỉ có ở bậc giáo sư.
Các bậc chính:
Nghiên cứu viên khoa học — vị trí sau tiến sĩ, hợp đồng có thời hạn, thường vài năm và có thể gia hạn trong một giới hạn tổng.
Habilitation — một công trình sau tiến sĩ, ở mức cao hơn luận án, từng là điều kiện gần như bắt buộc để được bổ nhiệm giáo sư. Nay có các đường thay thế nhưng nó vẫn tồn tại ở nhiều ngành.
Giáo sư dự bị — một vị trí được lập ra để rút ngắn con đường, có thời hạn và có thể chuyển thành vị trí ổn định theo các cơ chế khác nhau.
Giáo sư — chia theo các bậc lương, và đây là bậc đầu tiên có vị trí ổn định thật.
Hệ quả cần biết khi đọc hồ sơ: một người Đức bốn mươi tuổi, công bố mạnh, vẫn có thể đang ở hợp đồng có thời hạn. Đó không phải dấu hiệu sự nghiệp không thành công — đó là cấu trúc của hệ thống.
Mô hình Pháp
Hai đặc điểm không có ở nơi khác:
Có hệ thống cơ quan nghiên cứu quốc gia song song với đại học. Nhiều nhà nghiên cứu Pháp không thuộc trường đại học mà thuộc một cơ quan nghiên cứu, dù làm việc trong phòng thí nghiệm đặt tại trường. Chức danh của họ thuộc thang riêng.
Tuyển dụng qua cơ chế quốc gia. Có một bước thẩm định ở cấp quốc gia cho phép ứng tuyển, rồi mới tới bước tuyển ở từng cơ sở.
Hai thang chức danh chính:
Trong trường: giảng viên có biên chế ở bậc đầu, rồi giáo sư ở bậc cao. Điểm đáng chú ý: bậc đầu đã là vị trí có biên chế — khác hẳn Đức và khác Mỹ.
Trong cơ quan nghiên cứu: các bậc nghiên cứu viên, cũng có biên chế từ bậc đầu, và người ở thang này thường không có nghĩa vụ giảng dạy.
Để lên bậc giáo sư, có một bằng chứng nhận riêng ở mức tương tự habilitation.
Mô hình Bắc Âu
Các nước Bắc Âu khác nhau ở chi tiết nhưng chia một số đặc điểm chung:
Thang thường gồm ba bậc — sau tiến sĩ, giảng viên hoặc phó giáo sư, và giáo sư.
Cơ chế xét lên bậc dựa trên đánh giá của chuyên gia bên ngoài, thường là người ở nước khác, và tiêu chí được công bố.
Nhiều nơi có con đường thăng tiến theo năng lực thay vì phải chờ có vị trí trống.
Nghiên cứu sinh thường là người lao động có hợp đồng, có lương, có bảo hiểm và quyền lao động đầy đủ — đây là điểm khác biệt rõ với nhiều hệ thống khác.
Ba lỗi khi quy đổi
Quy đổi theo tên gọi. Cùng một từ có thể chỉ các vị trí rất khác nhau về quyền hạn và mức ổn định.
Giả định rằng bậc thấp nghĩa là chưa ổn định. Ở Pháp, bậc đầu trong trường đã có biên chế; ở Đức, bậc tương đương lại không.
Đọc tuổi tác sai. Ở các hệ có habilitation hoặc bước tương đương, người ta đạt vị trí ổn định muộn hơn — và điều đó phản ánh cấu trúc, không phản ánh năng lực.
Cách đọc một hồ sơ cho đúng
Bốn việc thay cho việc quy đổi:
Xem vị trí đó có ổn định không — hợp đồng có thời hạn hay biên chế.
Xem người đó có quyền hướng dẫn nghiên cứu sinh độc lập không. Đây là chỉ dấu thực tế hữu ích hơn tên chức danh, nhất là khi bàn về đồng hướng dẫn.
Xem họ có nhóm riêng và kinh phí riêng không.
Xem thời gian kể từ khi có bằng tiến sĩ — chỉ số này so sánh được giữa các hệ thống, trong khi tên chức danh thì không.
Với người Việt Nam làm việc cùng
Hai điểm thực tế:
Khi mời hoặc giới thiệu đồng nghiệp nước ngoài, hỏi họ muốn được ghi chức danh thế nào bằng tiếng Anh. Nhiều người có cách ghi họ quen dùng, và tự dịch có thể ra một chức danh mà họ không nhận.
Khi ghi chức danh của mình cho đối tác, nêu kèm một mô tả ngắn về vị trí — có biên chế không, có hướng dẫn nghiên cứu sinh không, có nhóm riêng không. Điều này hữu ích hơn nhiều so với việc tìm một từ tiếng Anh tương đương.
Đặc điểm lớn nhất của hệ Đức là gì?
Giữa tiến sĩ và giáo sư có một khoảng dài, và vị trí ổn định gần như chỉ có ở bậc giáo sư — nên một người bốn mươi tuổi công bố mạnh vẫn có thể đang ở hợp đồng có thời hạn.
Hệ Pháp khác ở chỗ nào?
Có hệ thống cơ quan nghiên cứu quốc gia song song với đại học, tuyển dụng qua cơ chế quốc gia, và bậc đầu trong trường đã là vị trí có biên chế.
Điểm chung của mô hình Bắc Âu?
Thang ba bậc, xét lên bậc dựa trên đánh giá của chuyên gia bên ngoài với tiêu chí công bố, và nghiên cứu sinh là người lao động có hợp đồng và lương.
Nên đọc hồ sơ nước ngoài thế nào thay vì quy đổi chức danh?
Xem vị trí có ổn định không, có quyền hướng dẫn nghiên cứu sinh độc lập không, có nhóm và kinh phí riêng không, và thời gian kể từ khi có bằng tiến sĩ.
